چشم انداز

رسانه هاي اجتماعي - قسمت سوم (قسمت آخر)

در بيست سال اخير، از زمان سقوط امپراتوري شوروي، واژه سازي و استفاده نامشروع از مفاهيم علوم انساني و اجتماعي يكي از ابزارهاي اصلي سياست خارجي كشورهاي غربي به ويژه آمريكا شده است. با استفاده از اين واژه هاست كه دولتمردان، سياستگذاران، و نخبگان سياسي و رسانه اي غرب مي كوشند دگرگوني هاي منطقه اي و جهاني را به نفع خود كنترل كنند. همان طوري كه واژه هايي نظير «جامعه مدني»، و «انقلابات مخملي و رنگي» در آغاز سقوط شوروي و در سال هاي بعد بر سر زبان ها افتاد، اكنون نيز غرب براي مقابله با جنبش هاي مردمي در دنياي عرب از واژه هاي «رسانه هاي اجتماعي»، «فضاي مجازي»، و «دموكراسي و جامعه اينترنتي» استفاده مي كند. هيچ كس ديگر از «جامعه مدني»، «كثرت گرائي (پلوراليسم)» و «انقلاب مخملي و رنگي» درمورد سقوط ديكتاتورهاي مصر، ليبي، يمن كه همه مورد حمايت قدرت هاي غرب بودند سخن به ميان نمي آورد و تظاهرات در كشورهائي مثل بحرين و سوريه پوشش رسانه اي متفاوتي به خود مي گيرد.
ولي ناآرامي هاي انگليس، فرانسه، اسپانيا، پرتغال و يونان به عنوان «عارضه هاي فصلي و موقتي ناشي از بحران اقتصادي» پوشش داده مي شوند. ادامه بيكاري در آمريكا و كشورهاي صنعتي غرب همراه با ورشكستگي هاي بانكي و ناتواني سازمان هاي دولتي و بين المللي در بهبودي وضع اسف آور دنياي سرمايه داري، مديريت سياسي و اقتصادي و امنيتي جهاني را براي اولين بار با بحراني مواجه كرده كه از زمان جنگ جهاني دوم تاكنون سابقه نداشته است. امروز در تمام كشورهاي غربي، كمتر كشوري را پيدا مي كنيد كه رهبر و رئيس جمهور و نخست وزير آن مورد اعتماد اكثر مردم باشد. در بسياري از كشورهاي اروپائي اين حزب اقليت است كه بر نظام و دولت حكومت مي كند. افتضاحات رسانه اي گروه روپرت مرداك در انگليس و دخالت نخبگان سياسي و دولتي در رسوائي هاي اين امپراتوري رسانه اي معناي جديدي به مفهوم «آزادي مطبوعات و بيان» داده است.
همان طوري كه قبلاً اشاره شد، تمام رسانه ها، چه قديمي و چه مدرن، همه اجتماعي هستند و ما رسانه غيراجتماعي نداريم. علاوه بر اين، بزرگترين كاركرد رسانه ها قدرت تشكل و بسيج آنهاست و اين با كيفيت رسانه و نحوه زيرساخت آنها متفاوت است و مطبوعات و راديو و تلويزيون و اينترنت و «فيس بوك» و «توئيتر» هيچ كدام از اين قاعده مستثني نيستند. از همه مهم تر اينكه رسانه ها، هم ابزار قدرت هستند، نه خود قدرت. انقلابات را رسانه ها به وجود نمي آورند ولي به تشكل و بسيج آن كمك مي كنند. علل اصلي انقلابات عميق تر و فراتر از وجود كانال هاي ديجيتالي نظير «فيس بوك» و «توئيتر» و فضاي مجازي است. همان طوري كه پروفسور ونيس ماسكو، استاد جامعه شناسي دانشگاه كوئينز درگينگستون (كانادا) و يكي از كارشناسان رسانه، اخيرا اظهار داشته است: «رابطه اي بين وسعت اعتراض و خشونت ها و استفاده از رسانه هاي اجتماعي وجود ندارد» (روزنامه گلوب و ميل، كانادا، 12 اوت 2011) و معلوم نيست دولت و يا تظاهركنندگان از اين رسانه ها عليه يكديگر استفاده نكنند.
خلاصه اينكه، استفاده از عنوان «رسانه هاي جمعي» در مورد پايگاه هاي اينترنتي كه اخيرا مد شده است، گمراه كننده و در بسياري موارد علل سياسي و اهداف ايدئولوژيكي دارد. در بهار امسال وقتي كه اعتراضات مردمي عليه حاكمان تونس و مصر آغاز شد ديويد كامرون نخست وزير انگلستان در نطقي كه در مجلس شوراي ملي كويت ايراد كرد از آزادي بيان در شبكه هاي اينترنت و «رسانه هاي اجتماعي» آن مانند «فيس بوك» و «توئيتر» دفاع كرد و آن را ارزش هاي خود و تمام مردم دنيا شمرد. ولي چند ماه بعد در تابستان همين سال وقتي كه شعله هاي ناآرامي لندن و ديگر شهرهاي انگليس را فرا گرفت، كامرون خطاب به پارلمان گفت: «جريان آزاد اطلاعات خدمات خوب و بد براي مردم و اجتماع دارد و وقتي كه مردم رسانه هاي اجتماعي را براي خشونت به كار مي برند بايد از آنها جلوگيري شود.» منظور نخست وزير انگليس استفاده «ناسالم مردم» از «فيس بوك» و «توئيتر» در جريان تظاهرات و خشونت هاي اخير در شهرهاي انگليس بود. به عقيده او «قشرهايي از جامعه ما شكست خورده و به طور واضح بيمار هستند.»
موتور اصلي و انقلاب هاي امروزي در دنياي عرب از مردم محروم و ستمديده آن سرزمين ها سرچشمه مي گيرد و نه از رسانه هاي اصطلاح اجتماعي مجازي. تأكيد روي رسانه هاي مجازي در نهضت هاي اخير مردمي توهين به قدرت ملت ها است. ملت ها منبع اصلي جنبش هاي مردم سالاري هستند و نه دولت ها- دو عامل اصلي انقلابات و جنبش هاي دنياي عرب، يكي فقدان مشروعيت نظام ها و دولت ها. و ديگري وابستگي تاريخي آنها به قدرت هاي استكباري و استعماركنندگان خارجي بوده است. اعتقاد و ايمان مردم به نظام و مشروعيت سياسي و رهبري است كه وحدت به وجود مي آورد و نه رسانه هاي معمولي و مجازي. فضاي مجازي هيچ گاه قدرت جايگزيني فضاي عيني را ندارد.
در آمريكا و اروپا، و به طور كلي در جوامع غرب مدت هاي طولاني است كه ارتباطات جمعي مانند تلويزيون و راديو و روزنامه جايگزين ارتباطات انساني و چهره به چهره شده اند و امروز پايگاه هاي اينترنتي كوشش دارند اين كمبود ارتباطات انساني و ميان فردي را جبران كنند. ولي همان طور كه تلفن به دلائل واضح نمي تواند جايگزين صحبت حضوري باشد، به همان دليل نيز صحبت در فضاي مجازي هم قادر به رقابت با ارتباطات اصيل و طبيعي افراد با يكديگر نخواهد بود.

+ نوشته شده در پنجشنبه هفتم مهر 1390ساعت 18:55 توسط مهدی |

رسانه هاي اجتماعي - قسمت دوم

رسانه ها از هر نوع كه باشند، اجتماعي هستند. روزنامه، مجله، راديو، تلويزيون، تلفن، و امروزه اينترنت همه يك نوع نقش اجتماعي را در جامعه ايفا مي كنند. اين رسانه هاي اجتماعي مي توانند گرايش هاي سياسي، اقتصادي، اطلاعاتي، بازرگاني و مذهبي و ديني داشته باشند، ولي جنبه اجتماعي رسانه ها هميشه در ذات آنها نهفته است. به همين دليل است كه بزرگترين و مهمترين عملكرد و دستاورد رسانه ها، بسيج افراد به صورت جمعي است. تعجب نيست كه كنترل و هدايت افكار عمومي در يك جامعه يكي از اهداف صاحبان رسانه هاست.
رسانه هاي قديمي، سنتي، بومي و انساني نيز مانند مساجد، كليساها، عبادتگاه ها، بازار، محله و ميادين عمومي، تكيه ها و حسينيه ها هم همه جنبه اجتماعي دارند و به مناسبت زمان و مكان و شرايط ديگر مي توانند به مراكز فعاليت هاي سياسي و فرهنگي تبديل شوند. جوانب اجتماعي تكنولوژي يا فناوري هاي ارتباطاتي را نيز مانند نوار، لوازم موسيقي، ويدئو، ماهواره و كامپيوتر كه به ابزار صنايع فرهنگي معروف شده اند، هيچ كس نمي تواند انكار كند. پس پرسش اصلي اين است كه چطور شد تا اين اواخر دولتمردان و نخبگان سياسي آمريكا و اروپا از وجود «رسانه هاي اجتماعي» صحبتي نكردند و فقط در اين يكي دو سال با پيدايش پايگاه هاي اينترنتي مانند «فيس بوك» و «توئيتر» و غيره و با سياست «براندازي نظام ها و رژيم ها» توسط دولت هاي نوليبرال و نومحافظه كار غرب، عنوان «رسانه هاي اجتماعي» بر سر زبان ها افتاد؟
حقيقت اين است كه آمريكائي ها كه پيشكسوتي گسترش رسانه هاي جمعي را در اوائل قرن بيستم (مانند مطبوعات، تلفن، گرامافون، نوار، راديو و تلويزيون و سينما و فيلم) به دست داشتند به دلائل فلسفي و ايدئولوژيك، سياسي و اقتصادي ترجيح دادند از اين پديده بزرگ رسانه اي تحت عنوان رسانه هاي جمعي نام ببرند و اين عنوان تا امروز در ادبيات علوم اجتماعي و ارتباطات و در برنامه آموزشي و پژوهشي دانشگاه ها مورد استفاده عموم قرار مي گيرد. آمريكائي ها اين عنوان رسانه هاي جمعي را پس از پايان جنگ جهاني دوم رواج دادند. در ايران نيز از دهه 1330 به ويژه از زمان ملي شدن صنعت نفت كه نهضت ضداستعماري قوت گرفت و مطبوعات و راديو گسترش پيدا كرد، عنوان «رسانه هاي جمعي» معمول گرديد زيرا ترجمه تحت الفظي لغت انگليسي «مس ميديا» به «رسانه هاي توده اي يا توده وار» از جنبه سياسي (با وجود حزب توده ايران در آن زمان) به مصلحت حاكمان و جريان فكري در كشور نبود.
چرا آمريكايي ها از واژه «رسانه هاي توده وار» براي مطبوعات، راديو و تلويزيون، كتاب و سينما استفاده كردند و چرا از استعمال لغت «رسانه هاي اجتماعي» پرهيز مي كردند. علت اين امر دو عامل اقتصادي و معرفت شناسي بود كه با تعصبات ايدئولوژيك آمريكا عليه «سوسياليسم» يا هرگونه سياستگذاري اجتماعي اشتراكي كه از هرگونه شكاف طبقاتي يا انسجام طبقاتي صحبت به ميان آورد، آميخته بود. برعكس، سرمايه داري آمريكا بر كثرت و قدرت توليد كالا و مصرف آن در بين توده ها تأكيد مي كرد و رسانه ها نيز از جنبه بازار، كالائي بيش نبودند.
از طرفي در اوائل قرن بيستم، با گسترش صنعت و افزايش جمعيت در شهرها يكي از مكتب هاي فكري جامعه شناسي «جامعه توده وار» بود. تشريح اين موضوع از سوي دانشمندان و پژوهشگران وسايل ارتباط جمعي و فرهنگ به ايجاد مثلث موسوم به «تئوري سه گانه» انجاميد- جامعه توده وار، وسايل ارتباط توده وار، و فرهنگ توده وار. جامعه توده وار به نوعي از جامعه اشاره مي كند كه در آن روابط افراد شكل توده اي به خود گرفته است. افزون بر اين جامعه توده وار يك جامعه صنعتي است و تقسيم كار، اعضاي آن را بيشتر به يكديگر وابسته كرده است. پيشرفت هاي پياپي تكنولوژي، به ويژه در ارتباطات و نوع حكومت اين جوامع، طيف وسيع تري از مخاطب را طلب مي كند. لذا سطح عملكرد بايد هر چه بيشتر متوجه ذائقه ها باشد. به طور خلاصه، تئوري جامعه توده وار كه به پيدايش فرهنگ توده وار و رسانه هاي توده وار منجر مي شود يك جامعه اي است كه روابط ميان فردي و سازمان هاي سنتي مثل خانواده، اجتماعات كوچك جاي خود را به روابط سازماني، رسمي مانند، توده وار و بوروكراتيك كه ظاهرا شبيه به هم به نظر مي رسد، مي دهد. بنابراين، فرهنگ توده وار و رسانه هاي توده وار از طريق معيارهاي «توليد انبوه» و «قابليت فروش در بازار» قابل شناسائي است. از جنبه اقتصادي، رشد فرهنگ توده وار و يا آنچه كه از منتقدان نظام سرمايه داري «فرهنگ كالائي» ناميده مي شود در نخستين روزهاي خود به بروز جنبش هاي قوي مخالف و تقاضاي وسيع براي ايجاد تمايز و حفظ ذائقه در غرب صنعتي منجر شد. برخي از سرشناس ترين منتقدان اين قلمرو عبارت بودند از ماتيو آرنولد انگليسي، فردريش نيچه و كارل مانهايم آلماني، شارل با دلر فرانسوي، اورتگا و اي گست اسپانيائي و سي رايت ميلز آمريكائي. علاوه بر اين، يكسويه بودن جريان اطلاعات در رسانه هاي مدرن مانند مطبوعات، راديو و تلويزيون و سينما (از توليدكنندگان به مخاطبان و مصرف كنندگان) اين واژه «رسانه هاي توده وار» يا جمعي را تقويت كرد.
ولي تئوري جامعه توده وار، رسانه هاي توده وار، و فرهنگ توده وار آن طور كه در آمريكا و در برخي از كشورهاي اروپا عموميت پيدا مي كرد، نمي توانست در جوامع و فرهنگ هاي ديگر، مانند جوامع اسلامي، حقيقت پيدا كند زيرا روابط ميان فردي، گروهي و سنتي از مشروعيت خاصي برخوردار بودند و همان طوري كه انقلاب اسلامي ايران ثابت كرد مي توانستند، پايگاه هاي محكم تر و موثر تري براي بسيج و تغييرات بنيادين در جامعه باشند. برتري جوامع شرق، به ويژه جوامع اسلامي بر غرب از جنبه ارتباطات اجتماعي و سياسي دقيقا در همين رسانه هاي ديني، سنتي، ملي و محلي نهفته است، كه غرب در آن كمبود داشته است. «فيس بوك» و «توئيتر» و غيره مانند همه رسانه ها «اجتماعي» هستند ولي به هيچ وجه نمي توانند جايگزين ارتباطات اصيل چهره به چهره ميان فردي باشند.

+ نوشته شده در پنجشنبه سی و یکم شهریور 1390ساعت 16:38 توسط مهدی |

چشم انداز

رسانه هاي اجتماعي - قسمت سوم (قسمت آخر)

رسانه هاي اجتماعي - قسمت دوم

نوشته های پیشین

آرشیو موضوعی

پیوندها